Patronat POLIN

12.06.2018

Józef Kramsztyk. Pasjans rodzinny, towarzyski, literacki i naukowy

fot. Muzeum Historii Żydów Polskich

Wydawnictwo Naukowe Semper przedstawia nowość wydawniczą – biografię kontekstową Józefa Kramsztyka autorstwa Krzysztofa Prochaski przedstawioną na tle rodziny i epoki. Biografia kontekstowa, zwana też niekiedy biografią ekologiczną lub ekumeniczną.


Józef Kramsztyk (1890-1932) — z wykształcenia fizyk, z zamiłowania tłumacz, przełożył m.in. „Dziadka do orzechów” E.T.A. Hoffmanna i I tom „Czarodziejskiej góry” T. Manna. Poetyckie z nim zabawy wspomina Julian Tuwim w książce „Pegaz dęba”. Według Antoniego Słonimskiego miał opinię najbardziej flegmatycznego człowieka w stolicy: Widziałem, jak kiedyś położył się na kanapie, na której leżał numer „Kuriera Warszawskiego”. Nie chciało mu się wstać, więc czytał, wydzierając spod siebie kurier po kawałku.

Fragment tekstu autorskiego:
 

W jakiej intencji postawiłem tego Pasjansa? Czy warto było go stawiać? Według mnie, karciarza, bardzo było warto. Nie tylko ze względu na samą figurę Józefa Kramsztyka, człowieka nietuzinkowego, wielu talentów i umiejętności, o wrażliwości poetyckiej i niedużego – z powodu choroby i przedwczesnej śmierci, ale znaczącego i wciąż wykorzystywanego – dorobku translatorskiego, lecz także z powodu jego zakotwiczenia w przedwojennym środowisku kulturalnym, przyjaźni, koneksji, powiązań rodzinnych, które wszystkie razem są wciąż przedmiotem zainteresowania historyków, badaczy, literatów, czytelników i internautów – dlatego generowało to dodatkowe karty. Powodował mną temperament badawczy, zapał genealogiczny, swego rodzaju nieopanowana pasja łowiectwa informacji i ikonografii oraz emocje rodzinne, które znalazły ujście w tym Pasjansie złożonym także z kart zgromadzonych i przechowywanych w rodzinie przez dziesiątki lat. Każde nowe znalezisko, ślad, ogniwo ekscytowały mnie i dawały satysfakcję.

Do głównych intencji można zaliczyć:

  • zaprezentowanie postaci Józefa Kramsztyka poprzez ukazanie jego profilu osobistego, fachowego dorobku, wypowiedzi jemu współczesnych – także w kontrze do karykaturalnych i złośliwych charakterystyk będących w obiegu w literaturze i w Internecie;
  • przedstawienie tła rodzinnego Józefa i przybliżenie postaci wyróżniających się, uzupełnienie ich biogramów o nieznane informacje, elementy anegdotyczne i fragmenty wspomnień – ogarnięcie ich w tym jednym opracowaniu;
  • sprecyzowanie i sprostowanie błędów wciąż powielanych w literaturze tematu, podzielenie się z Czytelnikami ciekawymi szczegółami – także tymi nieznanymi badaczom lub z jakichś powodów przez nich pominiętymi;
  • zebranie i udostępnienie możliwie dużego materiału ikonograficznego obrazującego ludzi i związane z nimi artefakty.

Czy Pasjans wyszedł – jak to się mówi w karcianym żargonie? W sensie realizacji intencji, w jakich był stawiany – wyszedł. Jest to pierwszy pasjans zadedykowany Józefowi Kramsztykowi, kolejnej – obok Romana Kramsztyka i Ewy Kramsztyk – postaci z rodu Kramsztyków, której poświęcono monografię. Szerokie ramy, jakie sobie zakreśliłem dla Pasjansa, pozwoliły – na zasadzie dygresji – wzbogacić go o figury afiliowane; wykorzystałem to skwapliwie, uzyskując efekt swego rodzaju leksykonu Kramsztyków, Muttermilchów, Nussbaumów. Dzięki temu Pasjans może być traktowany jako składnik lub zaczyn większego przedsięwzięcia: opracowania historii rodziny Kramsztyków w powiązaniu z innymi zasłużonymi rodami warszawskich Żydów.

„[…] Nie jest to tylko praca o Józefie Kramsztyku, fizyku, tłumaczu, człowieku słynącym z poczucia humoru (i stryjecznym dziadku autora), o jego dokonaniach naukowych i literackich. To także opowieść o pewnej zwyczajnej (choć tylko na pozór) rodzinie, której członkowie od XIX wieku stanowią nieodłączną część historii Warszawy i Polski. Familijny pasjans Krzysztofa Prochaski to rodzina Józefa Kramsztyka, jego ojca, Feliksa Kramsztyka i matki Emilii z Muttermilchów Kramsztykowej, powiązana więzami rodzinnymi i przyjacielskim z innymi rodami – Nussbaumów czy Wertheimów. Tak więc historia jednego człowieka – Józefa Kramsztyka – stała się punktem wyjścia do opowiedzenia historii kilku warszawskich rodzin, szczęśliwym pretekstem do przypomnienia kilku pokoleń Polaków wyznania mojżeszowego, Żydów, którzy pozostając wyznawcami judaizmu, pragnęli także stać się częścią Polski, jej historii, kultury. […]”.

Ze wstępu dr Renaty Piątkowskiej z Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

 

12.06.2018