Idee odrębności narodowej z językiem jidysz jako osnową kultury i tożsamości wzbudzały dyskusje i spory wśród silnie rozpolitykowanej wspólnoty żydowskiej Europy Środkowej i Wschodniej już od końca XIX wieku. 95 lat temu, powstało w Wilnie JIWO, którego działalność naukowa, a szczególnie studia nad kulturą, historią i językiem jidysz, służyły upowszechnieniu świeckiej tożsamości żydowskiej z jidysz jako językiem narodowym.
Copyrights
fot. Muzeum Historii Żydów Polskich
Impulsem do założenia JIWO było memorandum lingwisty Nachuma Sztifa z października 1924 roku. Mieszkając w Berlinie, uzasadniał on konieczność utworzenia żydowskiego ośrodka akademickiego. Twierdził, że "przychodzi czas, kiedy każdy naród, osiągnąwszy pewien poziom rozwoju kulturalnego, czuje się w obowiązku i pragnie brać udział w pracy naukowej całego świata intelektualnego".
Niewiele czasu minęło od powstania memorandum do utworzenia instytucji, znanej dziś w języku jidysz pod akronimem: ייִוואָ – JIWO (ang. YIVO) – pochodzącym od Jidiszer wiznszaftlecher institut czyli Żydowski Instytut Naukowy.
Choć JIWO miał filie w ważniejszych dla wschodnioeuropejskiej diaspory żydowskiej miastach: Berlinie, Nowym Jorku i Buenos Aires, w latach międzywojennych związany był przede wszystkim z należącym wówczas do Polski Wilnem. To tutaj 24 marca 1925 roku Max Weinreich i Zalmen Rejzen, znawcy literatury i języka jidysz, wraz z ekspertami miejscowych żydowskich organizacji edukacyjnych, rozwinęli projekt Sztifa. W sporządzonych na tym spotkaniu "tezach wileńskich" o Żydowskim Instytucie Naukowym rozszerzyli pierwotną ideę o działalność edukacyjną – i ta właśnie data jest dzisiaj uznawana za moment założenia Instytutu.
Początkowo wielu żydowskich naukowców z większych ośrodków akademickich sceptycznie patrzyło na stosunkowo małe Wilno jako miejsce działalności JIWO. Spośród czterech sekcji Instytutu tylko Sekcja Filologiczna miała działać w "Jerozolimie północy" pod kierownictwem Maxa Weinreicha. Sekcja Ekonomiczno-Statystyczna (kierowana przez Jakuba Leszczyńskiego) i Sekcja Historyczna (kierowana przez Eliasza Czerikowera) działały w Berlinie.
Do Sekcji Historycznej, która nie wykazywała się w Berlinie większą aktywnością, szybko dołączyła komisja historyczna z Polski. Na jej czele stanęli młodzi warszawscy historycy: Emanuel Ringelblum i Rafał Mahler. W Warszawie planowano utworzyć Sekcję Pedagogiczną, jednak w 1927 roku jej kierownictwo objął Lejbusz Lehrer z Nowego Jorku, gdzie od 1925 roku działał jej amerykański oddział. Spotkania sekcji ostatecznie odbywały się w Wilnie.
W roku 1929 Wilno już oficjalnie stało się główną siedzibą JIWO. Podczas pierwszej konferencji Instytutu, która odbyła się w tym mieście w dniach 24-27 października, położono kamień węgielny pod nowy gmach JIWO przy ulicy Wiwulskiego 18. Oddany do użytku w roku 1933 budynek Instytutu stał się symbolem jidyszowego modernizmu, albo – by użyć określenia historyka Jerzego Tomaszewskiego – "ukoronowaniem systemu świeckiej oświaty żydowskiej w Polsce".
Poprzez zbieranie materiałów źródłowych, gazet, czasopism i książek JIWO stworzyło ogromną kolekcję dokumentującą historię i kulturę Żydów oraz języka jidysz. Dzięki działalności wydawniczej, prowadzonej w jidysz, przyczyniło się do ustanowienia tego języka językiem nauki.
Choć duża część aktywności Instytutu miała miejsce w granicach II Rzeczypospolitej, to jednak JIWO od początku było instytucją działającą w wymiarze ponadpaństwowym, łącząc żydostwo wschodnioeuropejskie całego świata we wspólnych przedsięwzięciach kulturalnych i naukowych. Tak szeroki zakres prac umożliwił trwanie Instytu po zajęciu Wilna przez Armię Czerwoną w 1940 roku. Zamknięta przez radziecką administrację okupacyjną, a potem splądrowana przez niemieckich okupantów centrala JIWO w Wilnie przestała funkcjonować. Nowa została przeniesiona już w 1940 roku do oddziału w Nowym Jorku.
Po masowym mordzie dokonanym na europejskich Żydach przez Niemców i nastaniu Związku Radzieckiego nad wschodnią częścią Europy Instytut JIWO nie powrócił do Wilna, nie znalazł się też w nowych granicach Polski. W pewnym sensie kontynuację prac Instytutu stanowiły rozmaite przedsięwzięcia związane z dokumentacją zbrodni niemieckich w trakcie Zagłady i po niej, takie jak tajne archiwum Oneg Szabat w warszawskim getcie lub działalność rozmaitych komisji historycznych tworzonych po wojnie.
Nowojorski Instytut YIVO, obecnie partner Muzeum POLIN, kontynuował badania nad historią i kulturą żydowską w czasach zimniej wojny i po upadku Związku Radzieckiego. Od 2000 roku działa wspólnie z innymi żydowskimi instytucjami naukowymi w ramach Center for Jewish History. Oddział JIWO w Buenos Aires, założony w 1928 roku, również kontynuował swoją działalność po wojnie. Jako Fundación IWO istnieje do dziś.
Źrodła:
