Paradisus Iudaeorum (1569–1648)

W 1569 r. powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów, złożona z Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym potężnym i zróżnicowanym etnicznie i religijnie państwie społeczność żydowska była coraz liczniejsza, a jej kultura kwitła. Nastał złoty wiek w historii Żydów polskich, przypadający na XVI i pierwszą połowę XVII w.

W tamtych czasach Żydzi w Rzeczypospolitej cieszyli się szeroką autonomią; mieli własne samorządy, w tym  unikatowy na skalę europejską Sejm Czterech Ziem. W przeciwieństwie do innych krajów, nie zaznali w Polsce masowych prześladowań na tle religijnym. Przeciwnie – mogli rozwijać swoją naukę, drukować książki, a niekiedy nawet debatować z chrześcijańskimi intelektualistami. To właśnie w tym czasie żyli i tworzyli wybitni znawcy żydowskiego prawa religijnego – na krakowskim Kazimierzu, w samym sercu wpływowej gminy żydowskiej, słynny rabin i myśliciel Mojżesz Isserles zwany Remu napisał dzieło Mapa będące zbiorem obyczajów i nakazów religijnych przeznaczonych dla Żydów aszkenazyjskich. Druga połowa XVI w. przyniosła dla Żydów jeszcze jedną zmianę: zachęcani przez szlachtę , zaczęli oni osiedlali się w latyfundiach – wielkich majątkach magnackich na wschodzie kraju. Podejmowali się nowych dla siebie zajęć: dzierżawy karczem, młynów i browarów, handlu zbożem, spędu bydła.

W galerii Paradisus Iudaeorum uwagę zwiedzających przykuje interaktywny model Krakowa i Kazimierza, prezentujący bogatą kulturę tamtejszej gminy żydowskiej. W Wirtualnej Bibliotece  obejrzą arcydzieła piśmiennictwa hebrajskiego i jidysz w multimedialnej formie: Talmud, dzieła religijne, filozoficzne, obyczajowe. Zwiedzający będą mogli też odcisnąć na prasie drukarskiej stronę tytułową z XVI-wiecznej książki i zajrzeć do skrzyni z najważniejszymi dla gminy przedmiotami. Zapoznają  się  z ogromną mapą osadnictwa żydowskiego w ówczesnej Rzeczypospolitej, zobaczą, jak w XVI i XVII w. rozumiano tolerancję religijną i dlaczego Polskę nazywano wówczas „Paradisus Iudaeorum” – żydowskim rajem.

Opiekun naukowy galerii: prof. Adam Teller (Brown University w Nowym Jorku) – do marca 2010 r., dr hab. Igor Kąkolewski (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie).

Za sfinansowanie oraz realizację procesu projektowania i produkcji wystawy stałej odpowiadało Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Powstanie wystawy było możliwe dzięki wsparciu darczyńców z całego świata.