Choć zwyczajowo uznaje się ją za konflikt trwający cztery lata (1914–1918), I wojna światowa w Środkowej i Wschodniej Europie była w istocie przedłużającym się okresem przemocy, niestabilności i przesuwających się granic. Dla żydowskich społeczności regionu wojna była długotrwałym doświadczeniem okupacji wojskowej, wysiedleń i niepewności. Wychodząc z tego założenia, przyjmujemy określenie "wojna, która nigdy się nie skończyła", aby ukazać I wojnę światową jako proces ciągły, a nie wyraźnie ograniczone wydarzenie. W tym kontekście wojna gruntownie przekształciła Europę wschodnią i środkową, na nowo wyznaczając granice geopolityczne oraz zmieniając struktury społeczne, gospodarcze i polityczne w całym regionie, co miało głębokie konsekwencje dla milionów Żydów zamieszkujących te tereny.

Termin i miejsce konferencji

• 23–25 listopada 2026
• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Żydowska ludność Europy Środkowej i Wschodniej doświadczyła w czasie wojny masowych przesiedleń – wielu ludzi uciekło przed nacierającymi armiami lub zostało przymusowo wypędzonych ze swoich domów. Jednocześnie, gdy żydowscy żołnierze stawali naprzeciw siebie na polach bitew, załamanie sektorów gospodarki, które wcześniej zatrudniały znaczną liczbę Żydów, doprowadziło do masowego bezrobocia i niemożności utrzymania się tysięcy rodzin. Wszystko to w warunkach gwałtownie rosnących cen i powszechnego głodu. Przemoc związana z wojną oraz pogromy doprowadziły do pojawienia się znacznej liczebnie grupy wdów, agunot (porzuconych żon) i sierot, które były zależne od wsparcia dobroczynnego. Czynniki te – kryzys gospodarczy, przesiedlenia i rosnąca grupa Żydów zależna od pomocy społecznej – głęboko ukształtowały życie żydowskie w kolejnych dekadach.

Współcześni postrzegali I wojnę światową jako przełomowy moment w życiu Żydów w Europie Środkowej i Wschodniej. Doświadczenia żydowskie Wielkiej Wojny zajmowały ważne miejsce w międzywojennych autobiografiach zgłaszanych na konkursy YIVO, a później także w powojennych księgach pamięci (izkor bicher). Z czasem jednak Zagłada przyćmiła ten wcześniejszy okres w historii Żydów Europy środkowej i wschodniej. Dopiero niedawno badacze historii żydowskiej zaczęli ponownie analizować I wojnę światową jako kluczowy moment w historii Żydów, którego długofalowe skutki kształtowały życie społeczne i gospodarcze w okresie międzywojennym i później.

Celem konferencji jest zgromadzenie badaczy zajmujących się doświadczeniem żydowskim I wojny światowej w Europie środkowej i wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem perspektyw społecznych, ekonomicznych, genderowych oraz lokalnych. Konferencja ma na celu stworzenie przestrzeni dialogu między dotychczasowymi podejściami do tematu, które skupiały się na przemianach kulturowych i politycznych lub przemocy antyżydowskiej, oraz zachęcenie do nowych ujęć metodologicznych i tematycznych.

Proponowane tematy obejmują m.in.:

• mobilność Żydów, w tym przesiedlenia, uchodźstwo, internowanie i powojenne osadnictwo,
• doświadczenia wojenne w perspektywie płci, wieku i klasy społecznej,
• zniszczenie gospodarcze i odbudowa żydowskich źródeł utrzymania,
• życie codzienne w czasie wojny,
• przemoc w szerokim ujęciu, w tym pogromy, przemoc seksualna oraz przemoc niematerialna,
• przemiany życia wspólnotowego i religijnego Żydów w warunkach wojennych,
• reakcje społeczności żydowskich na uchodźctwo i przemoc oraz działania pomocowe,
• pamięć i upamiętnianie, świadectwa oraz przedstawienia I wojny światowej w źródłach żydowskich,
• I wojna światowa w sztuce i przedstawieniach wizualnych,
• studia regionalne i lokalne z obszaru Europy środkowej i wschodniej,
• literatura żydowska rozliczająca się z doświadczeniem Wielkiej Wojny,
• doświadczenia żydowskich żołnierzy,
• Żydzi i państwo w realiach wojennych i wczesnopowojennych.

Mile widziane są także referaty analizujące konsekwencje Wielkiej Wojny w okresie międzywojennym.

Zgłoszenia

Zapraszamy do nadsyłania propozycji badaczy na wszystkich etapach kariery (począwszy od doktorantów) oraz z różnych dziedzin, w tym historii, studiów genderowych, studiów żydowskich, literaturoznawstwa, socjologii i antropologii.

Wyślij zgłoszenie

Termin nadsyłania zgłoszeń: 22 czerwca 2026

Kontakt: [email protected]

Język konferencji: angielski

Organizacja

Organizatorzy zapewniają wyżywienie i zakwaterowanie podczas konferencji. Prelegenci mogą ubiegać się o częściowy zwrot kosztów podróży (dla prelegentów podróżujących z Europy do 200 USD; w obrębie Polski do 75 USD; z Izraela do 300 USD; z innych regionów do 750 USD), jeśli nie mają dostępu do innego finansowania. Pierwszeństwo w przyznawaniu dofinansowania będą mieli badacze na wczesnym etapie kariery oraz nieposiadający afiliacji. Organizatorzy zastrzegają sobie prawo do nagrywania i publikacji materiałów konferencyjnych.

Konferencja odbywa się w ramach Global Education Outreach Program.

Konferencja odbywa się dzięki wsparciu Taube Philanthropies, William K. Bowes, Jr. Foundation, Libitzky Family Foundation i Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny.