Podczas badań nad emigracją polskich Żydów w 1968 roku, prowadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej, artystka natrafiła na odtajnioną teczkę należącą do spokrewnionej osoby. Na pierwszych stronach znalazła notatkę funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa: "Wnoszę o wszczęcie sprawy [operacyjnej] [...] nadając kryptonim «Pasożyt»". Ten szczegół działa jak barthesowskie "punctum": kłuje, rani.
Fot. 1: D. Laster, archiwum prywatne
Fot. 2-6: M. Jaźwiecki
Jaką historię opowiada "Pasożyt w archiwach"
Praca "Pasożyt w archiwach" konfrontuje się z historyczną przemocą poprzez przejęcie i przepracowanie motywu "pasożyta", użytego przeciwko osobie objętej sprawą. Od oświeceniowych oskarżeń o lichwę po dwudziestowieczną rasową pseudonaukę, odczłowieczająca retoryka "żydowskiego pasożyta" przez długi czas przedstawiała żyjących w diasporze Żydów jako odrażającą, wykluczoną Inność. Ten topos związany jest z ideą "doikayt" – zakorzenieniem bez własnego państwa, a oskarżenie o pasożytnictwo wymierzone jest w samą kondycję bezpaństwowości.
Środki artystyczne użyte w instalacji Dominiki Laster
Praca poddaje zarejestrowaną w teczce przemoc, wraz z jej psychicznym i cielesnym osadem, procesom rytualnego oczyszczenia. Poprzez wydrukowanie dokumentu na wysuszonym grzybku SCOBY i zanurzenie go w podłożu fermentacyjnym, szkodliwy stereotyp podlega materializacji i alchemicznej transformacji: kwas i wzrost mikrobiologicznej kultury sprawiają, że oskarżenie staje się porowate, rozmyte, a ostatecznie nierozpoznawalne. Podczas gdy aparat śledczo-prześladowczy PRL-u czynił z pasożytnictwa narzędzie althusserowskiego "wezwania", biologia oferuje odmienną logikę.
W ujęciu ekologicznym pasożytnictwo jest nie tylko formą eksploatacji, ale też przejawem adaptacyjnej plastyczności. Zestawiając szkodliwy stereotyp z tą żywą rzeczywistością, praca ujawnia ukryte wymiary twórczego przetrwania ("survivance").
Dominika Laster – artystka transdyscyplinarna, twórczyni performansów, filmów dokumentalnych, prac opierających się na badaniach. Jej twórczość skupia się na tematach prekarności, dekolonializmu oraz praktykach gościnności w kontekście pogranicza i przymusowej migracji.
Podziękowania od artystki dla:
- Donala Oldakera – za wsparcie przy koncepcji designu
- Marcina Opasa – za wsparcie przy zdjęciach filmowych
Projekt jest częścią programu Galerii Rotacyjnej, prezentującej twórczość żydowskich osób artystycznych. Tegoroczna edycja poświęcona jest „pytaniom granicznym”, a kolejne odsłony przyjmują formę instalacji i działań performatywnych tworzonych przez indywidualne osoby artystyczne lub kolektywy.
Dominika Laster: Pasożyt w archiwach
16.07.2026 - 10.08.2026
Zobacz instalację artystki w Galerii Rotacyjnej na poziomie 0
