Wydarzenie

10.07.2017

76. rocznica pogromu w Jedwabnem

fot. Muzeum Historii Żydów Polskich

(…) kiedy wkroczyły wojska okupanta niemieckiego na teren Jedwabnego, to po kilku dniach mieszkańcy osady Jedwabne zaczęli mordować Żydów…  Tak zaczynają się z jedne z zeznań złożonych przed oficerem śledczym UB w 1949 r.  10 lipca 1941 r.  jedwabieńscy Żydzi zostali odseparowani, upokorzeni i zamordowani. Historyczne dyskusje o tym wydarzeniu urosły do rangi jednej z najważniejszych debat o przeszłości w XX i XXI - wiecznej historii Polski.


10 lipca Polacy mieszkający w miasteczku wypędzili jedwabieńskich Żydów z ich domów na rynek miejski. Wybranych spośród nich mężczyzn zmuszono do zniszczenia pomnika Lenina i uczestnictwa w symbolicznym pochówku szczątków monumentu. Następnie grupę tą liczącą ok. 40 osób zamordowano i pogrzebano w stodole na skraju miasta, należącej do Bronisława Śleszyńskiego. Zgromadzonych na rynku Żydów upokarzano, bito i przetrzymywano kilka godzin w palącym słońcu. W kolejnym akcie tej tragedii  zgromadzonych na rynku przeprowadzono do stodoły Śleszyńskiego i budynek podpalono. Wszyscy uwięzieni tam spłonęli żywcem.

Więcej o przebiegu pogromu w Jedwabnem przeczytasz TUTAJ >>

Mord ten nosił wyraźne cechy pogromu. W kontekście aktu zemsty wynikającego z antysemickich uprzedzeń oraz wprowadzenia zbiorowej odpowiedzialności za prawdziwą lub wyimaginowaną kolaborację z okupantem radzieckim określono potencjalne ofiary. Następnie zebrano je w jednym miejscu i napiętnowano w sposób symboliczny, uwypuklając stereotypowo związki całej wspólnoty żydowskiej z  komunistami. Kolejnym etapem była brutalna eksterminacja. W tym czasie rozpoczęła się także grabież żydowskich domów. Obecność władzy niemieckiej i jej postawa akceptująca bądź popychająca do zbrodni stanowią jeden z kluczowych elementów tego wydarzenia. W momencie popełniania morderstwa przez polskich mieszkańców miasteczka, przebywało w nim kilku niemieckich żandarmów. W dniu lub w przeddzień pogromu w Jedwabnem przebywał oddział niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i prowadził rozmowy ze spontanicznie wyłonionymi władzami miejskimi z burmistrzem Marianem Karolakiem na czele. Rola samorzutnie wyłonionych władz miejskich Jedwabnego, oraz inspiracji niemieckiej jest widoczna. Nie mniej jednak morderstwa dokonali polscy mieszkańcy miasteczka.

Mord w Jedwabnem unaocznił napięcia społeczne i polityczne jakie stały się udziałem mieszkańców tego regionu. W atmosferze niemieckiego przyzwolenia i akceptacji ujawniły się mroczne instynkty wynikające z konfliktów lokalnych, stereotypizacji oraz paniki moralnej jaka stała się częścią społecznych wyobrażeń tamtych czasów.

Liczba ofiar nie jest pewna i ocenia się ją na kilkaset osób. Część spośród co najmniej kilkudziesięciu czynnych uczestników pogromu została ukarana po wojnie, w procesach sądowych lat 1949-1950 r. Karę poniosło 10 osób otrzymując wyroki więzienia od 8 do 15 lat.

Wydarzenia w Jedwabnem nie były odosobnionym przypadkiem. Na Białostocczyźnie i w regionie łomżyńskim dokonano lub próbowano dokonać latem 1941 r. podobnych morderstw w kilkunastu innych miasteczkach. Wyniki współczesnych badań, z których szczególnie wyróżniają się prace prowadzone przez IPN wskazują, ze podobne dramaty rozegrały się w miejscowościach: Bielsk Podlaski (wieś Pilki), Choroszcz, Czyżew, Goniądz, Grajewo, Jasionówka, Jedwabne, Kleszczele, Knyszyn, Kolno, Kuźnica, Narewka, Piątnica, Radziłów, Rajgród, Sokoły, Stawiski, Suchowola, Szczuczyn, Trzcianne, Tykocin, Wasilków, Wąsosz oraz Wizna. W szerszym kontekście do tego rodzaju tragicznych wydarzeń dochodziło w całym pasie ziem wschodnich II RP, który w 1941 r. przeszedł spod okupacji radzieckiej pod niemiecką.

Prowadzone przez IPN śledztwo w latach 2000-2003 zakończyło się jednoznaczną konkluzją w sprawie sprawców mordu w Jedwabnem, wskazującą na to, że zbrodni dokonali Polacy, przy inspiracji niemieckiej. W 60. rocznicę popełnienia zbrodni odsłonięto w miasteczku pomnik upamiętniający to wydarzenie.


dr Artur Markowski
Główny Specjalista - Historyk
 


Na podstawie:

Andrzej Żbikowski, U genezy Jedwabnego: Żydzi na kresach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej wrzesień 1939-lipiec 1941, Warszawa 2006.

Witold Mędykowski, W cieniu Gigantów. Pogromy 1941 roku w byłej sowieckiej strefie okupacyjnej. Kontekst historyczny, społeczny i kulturowy, Warszawa 2012.

Wokół Jedwabnego, red. P. Machcewicz i K. Persak, Warszawa 2002 (t. I i t. II).

03.07.2017