Mówiono o niej "Czerwona Róża". Urodziła się w Zamościu, dojrzewała politycznie w Warszawie, doktorat obroniła w Zurychu, a zginęła w Berlinie. Róża Luksemburg do dziś budzi skrajne emocje – jednych fascynuje jej bezkompromisowość, innych niepokoi radykalizm. W jej biografii jak w soczewce skupiają się napięcia końca XIX i początku XX wieku: pytania o tożsamość, rewolucję, państwo i przyszłość Europy.
Róża Luksemburg, domena publiczna, Wikimedia Commons
Z Zamościa do Warszawy
Róża przyszła na świat w 1871 roku w Zamościu, wówczas znajdującym się w granicach Imperium Rosyjskiego. Miasto było ważnym ośrodkiem żydowskim, a jej rodzina – zasymilowana, otwarta na idee oświecenia – należała do szanowanych w lokalnej społeczności. Wkrótce Luksemburgowie przenieśli się do Warszawy. Stolica szybko się industrializowała, zmieniała tempo, rosła w siłę jako centrum robotnicze. To właśnie tu młoda Róża zaczęła interesować się polityką.
W domu mówiło się po polsku, ale dzięki staraniom matki opanowała także niemiecki, rosyjski i francuski. Później pisała głównie po niemiecku. Pytania o to, czy była bardziej Polką, czy Żydówką, nie oddają złożoności jej wyborów – sama postrzegała się przede wszystkim jako Europejkę, osobę myślącą ponad granicami państw.
Zurych: studia i pierwsze spory
Jako nastolatka związała się z ruchem socjalistycznym. W carskiej Rosji działalność w nielegalnych organizacjach groziła więzieniem, dlatego wyjechała do Zurychu – jednego z niewielu miejsc w Europie, gdzie kobiety mogły studiować. Tam obroniła doktorat z ekonomii. W pracy analizowała rozwój gospodarczy ziem polskich pod zaborem rosyjskim, wskazując, że ich silne powiązanie z rynkiem Imperium czyni wizję niepodległości, w ówczesnych realiach, ekonomicznie ryzykowną.
To stanowisko zaważyło na jej sporach z częścią polskich socjalistów. Krytykowała łączenie postulatów społecznych z hasłami niepodległościowymi. W broszurze "Socjalpatriotyzm w Polsce" (1895) pisała o złudzeniu, że romantyczna wizja powstań narodowych może odpowiedzieć na wyzwania kapitalistycznej nowoczesności. W jej przekonaniu to klasa robotnicza, a nie naród, była podmiotem historii.
Rewolucja 1905 roku
W czasie rewolucji 1905 roku wróciła do Królestwa Polskiego i działała w SDKPiL – Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. Masowe strajki i demonstracje zmieniły charakter ruchu socjalistycznego. To nie była już garstka konspiratorów, lecz tysiące robotników domagających się praw politycznych i poprawy warunków życia. Róża stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci lewicy. Aresztowana, po wyjściu na wolność wyjechała do Niemiec.
Niemcy i spór o reformę czy rewolucję
W Niemczech – najbardziej uprzemysłowionym kraju kontynentalnej Europy – działała w Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Spierała się z jej rewizjonistycznym skrzydłem, reprezentowanym przez Eduard Bernsteina. Bernstein wierzył w stopniowe reformy w ramach demokracji parlamentarnej. Luksemburg uważała, że takie podejście osłabia ruch robotniczy i oddala perspektywę głębokiej zmiany społecznej.
Gdy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, większość partii socjalistycznych w Europie poparła własne rządy. Dla Róży był to moment przełomowy – dowód, że internacjonalistyczne ideały uległy presji nacjonalizmu. Za działalność antywojenną trafiła do więzienia.
Liga Spartakusa i styczeń 1919
Wraz z Karlem Liebknechtem oraz Clarą Zetkin w 1916 roku współtworzyła Ligę Spartakusa, która w czasie rewolucji niemieckiej domagała się radykalnych przemian ustrojowych. W styczniu 1919 roku w Berlinie doszło do powstania spartakusowskiego. Zostało brutalnie stłumione przez oddziały Freikorpsu. Róża Luksemburg i Karl Liebknecht zostali zamordowani. Miała 47 lat.
Dziedzictwo
Jej pisma – od analiz ekonomicznych po teksty o demokracji i spontaniczności ruchów społecznych – wciąż są czytane i komentowane. Dla jednych pozostaje symbolem walki o sprawiedliwość społeczną, dla innych przykładem politycznego radykalizmu, który prowadził Europę ku przemocy XX wieku.
Biografia Róży Luksemburg przypomina, że historia nie składa się z prostych wyborów. To opowieść o świecie, który się rozpadał i rodził na nowo – i o kobiecie, która próbowała ten świat zrozumieć, nawet jeśli cena okazała się najwyższa.
