Bauman nie dawał prostych odpowiedzi, ale trafnie opisywał nasze lęki. Sto lat temu urodził się myśliciel, który stworzył język do mówienia o tym, że wszystko się rozpada: relacje, normy, tożsamości. Z okazji rocznicy przypominamy jego drogę – od Poznania, przez Lublin, Tel Awiw i Leeds, aż po współczesność, która nie daje spokoju.

Korzenie i dzieciństwo

Zygmunt Bauman urodził się w Poznaniu w czasach II Rzeczypospolitej. Jego matka, Zofia, była siłą napędową rodziny, ojciec – Maurycy – cichy, powściągliwy, marzący o karierze naukowej. Rodzina mówiła w domu po polsku i identyfikowała się jako zasymilowani Żydzi polscy. Maurycy początkowo był handlarzem i współwłaścicielem sklepów tekstylnych. Jednak z powodu bankructw, Wielkiego Kryzysu i zorganizowanego bojkotu żydowskich sklepów w Poznaniu, rodzina znalazła się w trudnej sytuacji finansowej. Maurycy został księgowym. Bauman wspominał dzieciństwo jako "ciągłą walkę o przetrwanie", choć jego rodzina nie żyła w tak głębokiej biedzie jak najubożsi mieszkańcy miasta. Mimo to ciosy, które spadły na rodzinę, były na tyle dotkliwe, że Maurycy – ojciec Zygmunta – próbował odebrać sobie życie, skacząc do Warty. Uratowano go.

Wojna i wybory ideowe

Od najmłodszych lat Bauman był narażony na antysemickie prześladowania i dyskryminację rasową. Przed wojną zaangażował się w działalność Ha-Szomer Ha-Cair, lewicowej syjonistycznej organizacji młodzieżowej, która była bardzo popularna w latach 30. XX wieku. Zgodnie z jej ideą osiedlenia w Palestynie starsza siostra Baumana, Tosia wyemigrowała latem 1938 roku do Mandatu Palestyny.

Po wybuchu wojny Baumanowie uciekli na wschód i, jak wielu polskich Żydów, stali się uchodźcami w Związku Radzieckim. Bauman rozpoczął naukę w gimnazjum i zetknął się z radzieckim systemem edukacji. Komunizm pociągał go, bo – w przeciwieństwie do ówczesnego społeczeństwa polskiego – nie opierał się na rasowych uprzedzeniach. Obiecywał równość i wyzwolenie z dyskryminacji, z którą Bauman dorastał.

Pod koniec 1943 roku wstąpił do wojska, początkowo do moskiewskiej milicji, a następnie przeniósł się do 1. Armii Polskiej, znanej jako armia Berlinga (od nazwiska jej dowódcy Zygmunta Berlinga).

W 1944 roku Bauman objął dowództwo nad plutonem. Za odwagę (i odniesione rany) w Kołobrzegu został odznaczony Krzyżem Walecznych i innymi odznaczeniami. Przełomowym momentem było wkroczenie jego oddziału artylerii do Lublina, gdzie po raz pierwszy ujrzał obóz zagłady Majdanek, w którym "wciąż leżały stosy trupów". To osobiste doświadczenie związane z okrucieństwami obozów koncentracyjnych wpłynęło na jego późniejszą pracę zatytułowaną "Nowoczesność i Zagłada".

Kariera wojskowa i początki pracy naukowej

Po zakończeniu wojny w maju 1945 roku Bauman trafił do nowo utworzonego Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) jako zastępca dowódcy batalionu. Uważano go za niemal idealnego kandydata ze względu na jego doświadczenie wojskowe, wiarygodność polityczną i wykształcenie radzieckie. W lipcu 1945 roku awansował do stopnia podporucznika.

Na początku 1946 roku został członkiem Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Jako oficer polityczny w KBW spędzał dni na "prozelityzmie politycznym", indoktrynując żołnierzy marksizmem-leninizmem. W tamtym czasie głęboko wierzył w ideologię komunistyczną, postrzegając ją jako "najlepsze rozwiązanie" problemów Polski, obiecujące sprawiedliwość społeczną, równość i bezpłatną edukację.

Równolegle z działalnością w KBW (gdzie szybko awansował, a pod koniec 1946 roku sięgnął po stopień kapitana, Bauman rozpoczął w 1947 roku studia w Akademii Nauk Politycznych (ANP) w Warszawie. Wybrał nauki społeczne, ponieważ dało się to pogodzić z jego uciążliwymi obowiązkami wojskowymi, i często uczęszczał na zajęcia wieczorowe lub weekendowe. W ANP poznał swoją przyszłą żonę, Janinę Lewinson.

Profesor w Polsce i przymusowa emigracja

Po uzyskaniu doktoratu i objęciu stanowiska akademickiego na Uniwersytecie Warszawskim stał się cenionym na całym świecie socjologiem. W latach 1964–1968 był kierownikiem katedry socjologii ogólnej na Wydziale Filozofii i Socjologii na Uniwersytecie Warszawskim.

W 1968 roku Bauman stał się ofiarą tzw. kampanii "antysyjonistycznej", w ramach której komunistyczne władze atakowały osoby pochodzenia żydowskiego, zmuszając je do emigracji.

Najpierw wyjechał do Izraela, gdzie wykładał jako profesor uniwersytecki w Tel Awiwie i Hajfie. Jednak po niecałych trzech latach pobytu w Izraelu zdecydował się przenieść do Wielkiej Brytanii, gdzie pozostał do końca życia jako profesor Uniwersytetu w Leeds.

Bauman jako myśliciel epoki płynnej nowoczesności

Bauman był niezwykle zdyscyplinowanym naukowcem i pisarzem – opublikował ponad pięćdziesiąt książek. Na emeryturze pisał więcej niż kiedykolwiek wcześniej. W ciągu kolejnych dekad ukazywały się następne tytuły – o współczesności, lękach, wolności, miłości, ubóstwie, wspólnocie i o tym, co nowoczesność robi z naszym życiem. Pracował w imponującym tempie, często publikując dwie, a czasem nawet trzy książki rocznie. Z czasem zyskał międzynarodowe uznanie nie tylko jako naukowiec, ale także jako jeden z najbardziej wpływowych intelektualistów przełomu XX i XXI wieku.

Pisać dla ludzi

Bauman świadomie wyszedł poza granice pisarstwa akademickiego, by dotrzeć do młodszej i szerszej publiczności. Pisał w sposób przystępny, poruszając tematy bliskie codziennemu doświadczeniu – relacje, miłość, szczęście, konsumpcję czy samotność. Zyskał rozgłos dzięki umiejętności opisywania i interpretowania zjawisk społecznych, które kształtują współczesny Zachód.

Nowoczesność, Zagłada i pytania bez odpowiedzi

Publikacja książki "Nowoczesność i Zagłada" (1989) przyniosła Baumanowi światowe uznanie jako naukowcowi i myślicielowi. Choć Holokaust na zawsze naznaczył jego życie – odebrał mu bliskich, którzy pozostali w okupowanej Polsce - wcześniej nigdy nie podchodził do tego tematu z perspektywy naukowej. Ponad czterdzieści lat po wojnie wciąż powracało jedno pytanie: jak to się mogło wydarzyć? Bauman zapytał inaczej - czy Zagłada była kulminacją nowoczesności, czy powrotem do barbarzyństwa sprzed epoki postępu? Główną tezą książki jest to, że nowoczesność doprowadziła do Holokaustu jako efektu ultraracjonalizacji. Uznano to za przełomowe odkrycie i zmianę paradygmatu w rozumieniu  Zagłady.

Płynna nowoczesność jako diagnoza epoki

Kolejny ważny wkład intelektualny Bauman wniósł około dziesięciu lat później, wydając przełomową książkę "Płynna nowoczesność" (2000), która niemal z dnia na dzień stała się bestsellerem. Ta praca oraz kolejne publikacje z serii "płynnej" (np. "Płynne życie", "Płynny strach", "Płynne czasy") uczyniły go głównym przedstawicielem i twórcą teorii społecznej XXI wieku. Pojęcie płynności skutecznie uchwyciło tempo i ciągłe zmiany zachodzące w świecie. Koncepcja ta stanowiła doskonałą syntezę jego wcześniejszych analiz zmian społecznych i ugruntowała jego rolę jako kronikarza nowoczesności par excellence.

Głos, który trafiał do milionów

Bauman był znakomitym mówcą - mówił z pasją, precyzyjnie i do rzeczy. W późniejszych latach życia potrafił obrócić swój wiek w atut: występował jak mentor, którego słucha się nie tylko dla treści, ale też dla tonu i stylu. Łączył charyzmę z intelektualną klarownością, trafiając do bardzo szerokiej publiczności.

Swoją pozycję Bauman zawdzięcza przede wszystkim późnej przemianie – z akademickiego socjologa w myśliciela, który potrafił mówić o świecie tak, by trafić do milionów. Rozszerzył granice socjologii, tworząc uniwersalny język do opisywania współczesnego życia. Pisał przystępnie, ale nie powierzchownie. To właśnie on wprowadził do naszego słownika pojęcie "płynnej nowoczesności" – jednej z najbardziej trafnych diagnoz społecznych przełomu wieków.

Opublikował m.in. prace: "Zarys socjologii" (1962), "Zarys marksistowskiej teorii społeczeństwa" (1964), "Wizje ludzkiego świata" (1964), "Kultura a społeczeństwo" (1966), "Hermeneutics and Social Science" (1978), "Prawodawcy i tłumacze" (1987, wyd. pol. 1999), "Wolność" (1988, wyd. pol. 1995), "Nowoczesność i zagłada" (1989, wyd. pol. 1992), "Wieloznaczność nowoczesna – nowoczesność wieloznaczna" (1991, wyd. pol. 1995), "Śmierć i nieśmiertelność" (1992, wyd. pol. 1998), "Etyka ponowoczesna" (1993, wyd. pol. 1996), "Społeczeństwo w stanie oblężenia" (2002, wyd. pol. 2006).

Zygmunt Bauman (19 listopada 1925, Poznań – 9 stycznia 2017, Leeds)

Korzystałem:

• Blackshaw, Tony. Zygmunt Bauman (Routledge, 2005)
• Wagner, Izabela. Bauman: A Biography (Polity Press, 2020)

Dr Zachary Mazur