Koncert

17.02.2019

Żydowskie tango

fot. Magda Starowieyska

Finałem POLIN Music Festivalu będzie koncert inspirowany książką Julio Nudlera pod tytułem "Z getta na milongę". Kuratorem projektu jest kontrabasista Ariel Eberstein.

17 lutego (niedziela), g. 19.00, bilety: 60 zł (rzędy L-W) / 80 zł (rzędy A-K)KUP BILET >>

Na scenie Muzeum POLIN usłyszymy m.in. muzykę rodziny Lipeskerów, Simóna Bajour (urodzonego jako Szymsia Bachórz), a także Gustava Mahlera. Obok Ariela Ebersteina wystąpią: skrzypek Michael Guttman, pianistka Chloe Pfeiffer oraz bandeonista Lysandre Donoso.

Co wspólnego mają ze sobą tango i Judaizm? Co łączy kulturę popularną jidysz z tą z ulic Buenos Aires? Ariel Eberstein, zainspirowany książką Juliu Nudlera „Del Ghetto a la Milonga” oraz filmem dokumentalnym Jose Judkovskiego „Tango: una historia con Judios” szuka wątków żydowskich w najważniejszych okresach rozwoju tanga. 

Koncert podzielony jest na cztery części, odpowiadające kolejnym okresom w rozwoju tanga.

Guardia Vieja (1880-1917)

Przełom XIX i XX wieku to czas, gdy Argentyna otwiera się na emigrantów z Europy Środkowo-Wschodniej. W półświatku, na przedmieściach Buenos Aires, zwanym Arrabal – z arabskiego: poza murami - rodzi się tango. Wiodącym kompozytorem tego czasu był Luis Bernstein, nazywany „El Alemán”. Jego utwory takie jak „Don Goyo” czy „El arbojito” nadały ton rodzącemu się fenomenowi tanga. Przybywający do Argentyny muzycy z Rumunii, Rosji i Polski dołączali do pierwszych zespołów tangowych.

Guardia Nueva, złoty wiek tanga (1917-1955)

U swych początków tango nie było dobrze przyjmowane przez elity. Sytuacja odmieniła się, gdy w 1913 roku pewien wpływowy argentyński arystokrata zaprosił muzyków grających tango, by zagrali na jego przyjęciu. Od tego momentu symbolicznie rozpoczyna się nowy rozdział w historii tanga, zwany Guardia Nueva. Powstają duże tangowe orkiestry a muzyka rozkwita. Istotną postacią tego czasu jest Felix Lipesker: wydawca, pedagog i utalentowany bandoneonista. Jego najważniejszym uczniem był Leopoldo Federico – nazywany dziś najwybitniejszym mistrzem bandoneonu w całej historii tanga. Wspólnie zaaranżowali na ten instrument wiele utworów, w tym „Mala Junta”. Lipesker jest także kompozytorem tanga "Romántica".

Wśród żydowskich twórców tanga najważniejsze miejsce najmuje jednak Ismael Spitalnik. Pochodzący z rodziny litewskich emigrantów skrzypek jest autorem aranżacji takich standardów jak "Orlando Goñi" czy "Patético". Skomponował także m.in. tanga "Bien Milonga" i "Fraternal". Spitalnik był członkiem pierwszej orkiestry Horacio Salgan. Zastąpił także Astora Piazzollę w zespole słynnego śpiewaka Francisco Fiorentino.

Tango Nuevo i awangarda (1955-1970)

W pierwszej dekadzie po drugiej wojnie światowej tango niemal przestało istnieć. Za odrodzenie gatunku odpowiedzialni są innowacyjni kompozytorzy tacy jak Eduardo Rovira i Horacio Salgan, a także ten, który wprowadził do muzycznego słownika pojęcie tango nuevo: Astor Piazzolla.

W latach 20. rodzina Piazzolli wyemigrowała do Nowego Jorku. Zamieszkali na Lower East Side – w owym czasie dzielnicy zamieszkałej przede wszystkim przez żydowskich emigrantów. 5-letni Astor pełnił rolę szabes-goya. Dorabiał sobie do kieszonkowego gasząc świece w synagodze. Wiele lat później wspominał, że brzmienie jego muzyki w dużej mierze ukształtowały melodie, które słyszał na żydowskich weselach. W jego pierwszym kwintecie grało dwóch muzyków żydowskiego pochodzenia: Simcha Bajour i Jaime „El Polaco” Gosis. To oni byli pierwszymi wykonawcami utworów takich jak "Berretin", "Lo Que vendra", "Triunfal" i „Contrabajeando".

Tango dziś (1990- )

Śmierć Astora Piazzolli w 1992 roku odebrana była przez wielu jako widmo końca tanga. Kryzys ekonomiczny w Argentynie sprawił, że wielu młodych muzyków wyjechało z ojczyzny. Na emigracji z większą atencją zaczęli traktować tango. Wśród nich wymienić należy pianistę i kompozytora Nico Guerschberga. W XXI wieku jesteśmy gotowi, by wreszcie zostawić za sobą dziedzictwo Piazzolli. Guerschberg pisze tanga swoim własnym charakterem pisma, słyszalnym choćby w utworze "Zona Roja".

Żydowskie tango


Guardia Vieja (1880-1917)

Luis Bernestein "El Abrojito”  ar. Leopoldo Federico 

Luis Bernestein „Don Goyo” ar. Horacio Salgan

Felix Lipesker „Romántica” ar. Federico-Grela 

Felix Lipesker „Mala Junta| ar. Leopoldo Federico and Felix Lipesker 

Guardia Nueva (1917-1955)

Ismael Spitalnik „Bien Milonga”

Ismael Spitalnik „Fraternal”

Alfredo Gobbi „Orlando Goñi” ar. Ismael Spitalnik

Jorge Caldara „Patético” ar. Ismael Spitalnik

Tango Nuevo (1955-1970)

Astor Piazzolla „Berretin"

Astor Piazzolla „Lo Que vendra”

Astor Piazzolla „Triunfal”

Astor Piazzolla „Contrabajeando”

Dziś (1990- ) 

Nicolas Guerschberg "Zona Roja”

Gustav Mahler „I Symfonia, część III” ar. Chloë Pfeiffer


Artyści


Michael Guttman skrzypce
Chloë Pfeiffer fortepian
Lysandre Donoso bandoneon
Ariel Eberstein  kontrabas, kurator projektu

 

29.01.2019